Milattan Önce 23. Yüzyılda Yaşamış Bir Kadın: Tarihteki İlk Yazar Kimdi?

Sevdiğiniz yazarları aklınıza getirdiğiniz zaman ne kadar geçmişe gidebiliyorsunuz? Belki de en basitinden, bir kaçamak yaparak felsefe tarihini düşünüp antik dönemlere kadar gidebilirsiniz. Milattan önce 6. yüzyıla kadar gelmiş olursunuz. Ama biz bugün biraz daha geriye gitmeye çalışalım. Aklımızdaki soru, tarihteki ilk yazar kimdi?

Milattan Önce 23. yüzyılda, yaklaşık MÖ 2285-2250'li yıllarda, yaşamış bir kadın tarihin -ismini bildiğimiz- ilk yazarıydı. Kendisi Sümerlerden sonra Mezopotamya topraklarında tarih sahnesine çıkmış Akadların İmparatoru Sargon'un kızı Enheduanna idi. Bu arada bahsetmek gerekir ki Sümer şehirlerini işgali ile tanıdığımız Sargon kimilerince yazılmış tarihin ilk imparatoruydu. 

Kızı Enheduanna, dönem toplumlarınca Sin veya Nanna isimleri ile tapılan Ay tanrıçasının, Ur kentinde bulunan tapınağında 40 yıl boyunca baş rahibeydi. Tanrılar adına bestelediği eserleri vardı. Kendisi tarihin ilk yazarı olmakla beraber ilk şairiydi de.

''Tabletlerin derleyicisi Enheduanna idi. Kralım, daha önce hiç kimsenin yaratmadığı bir şey yaratıldı.'' 

1927 yılında arkeolog Leonard Woolley kazıdığı nesneler üzerinde ismine ilk kez rastladığımız ve binlerce yıl sonra insanların tekrar duyduğu Enheduanna'nın ismi ''Cennetin Süsü'' anlamına geliyordu. Ardında 42 şarkı, ve Gılgamış gibi 3 birbirinden ayrı şiir bırakan yazar ve şair, Mezopotamya edebiyatında gerçekten önemli bir noktada yer alıyordu.

Kendisi bir rahip ve yazar olmanın yanısıra siyasi bir gücü de elinde bulunduran Enheduanna, belirttiğim gibi tarihin gördüğü ilk imparatorluğun kurulması safhasında rol almıştı. Neticede kendisi bir prensesti. Sümer tanrıçası İnanna ile Akad tanrıçası İştar arasında bir bağlantı kuran ve bu bağlantıyı eserlerinde de vurgulayan yazar imparatorluk çapında ortak bir inanç sistemi oluşturulması adına çalıştı. 

Kalemi kuvvetliydi. 42 tapınak için  kaleme aldığı ve tanrıların yapılarını benzersiz bir şekilde vurguladığı ilahiler, kendisi hayata veda ettikten çok sonraları bile yazıcılar tarafından kopyalanmıştı. Kendisi hakkında, bilimsel araştırmacılar yetenekli bir şair olduğunu söylüyordu. Kendi yazılarında, kaleme aldığı eserler için geceleri uzun saatler çalıştığını bizlerle paylaşıyordu. Antik dünyanın yazı gelenekleri, erkek otoriter bir alan olarak görülse de Enheduanna edebiyatın önemli isimlerindendi. Kendinden önce gelmiş anonim şairlerin aksine isimlendirilmiş olması çok önemliydi.

Kendisi bilim dünyası için de önemli bir insandı. Gökyüzü hakkında yaptığı keşif ve incelemeler, erken bilimsel gözlemler olarak tanımlanmıştı. Yıldızların ve ayın döngülerini takip etmişti. Gökleri ölçtüğünü, eserlerinde de dile getirmişti. 2015 yılında Merkür'de bulunan bir kratere kendi ismi verildi.

Bazı kaynaklarda, varlığı hakkında tartışmaların olduğu ileri sürülse de; bu tartışmaların varlığına rağmen tarih kayıtları incelendiğinde kendisinin kanıtlanmış biri olduğunu söyleyen kaynaklar da mevcuttu. Kimi tarihçilere göre tarihin ilk ismi bilinen yazarı olan Enheduanna kimi araştırmacılar için de babasının siyasi ve dini aracından fazlası değildi. Zamanının ayrıcalıklı insanlarından olduğu için kendisi adına başkalarına şiirler yazdırtma ihtimali vardı. Öyle ya da böyle ismini 4000 yıl sonra hala duyuyor, şiirlerini binlerce yıl sonra hala okuyor olmak bence tartışmaya kapalı bir şekilde ilham verici ve etkileyicidir. ''Sadece ismi ile değil, kendisin, otobiyografik bir tarzda betimleyen birinci sınıf bir şiir külliyatı ile'' aramızdadır. 

Kaynakça:

• https://www.bbc.com/culture/article/20221025-enheduanna-the-worlds-first-named-author

• All About History dergisi 2022/04 Temmuz Ağustos Sayısı, Sayı: 11

• https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section4/tr4801.htm

• https://scroll.in/article/913287/enheduanna-the-worlds-first-known-author-was-a-priestess-in-ancient-mesopotamia

• http://womeninastronomy.blogspot.com/2013/05/enheduanna-our-first-great-scientist.html

• https://carnegiescience.edu/news/mercury-crater-naming-contest-winners-announced

• https://en.wikipedia.org/wiki/Enheduanna

• https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-struggle-to-unearth-the-worlds-first-author

• https://www.ted.com/talks/soraya_field_fiorio_who_was_the_world_s_first_author/transcript?subtitle=en

Resimler:

• NightCafe yapay zeka programı kullanılarak oluşturulmuş bir resim.

• https://collections.peabody.yale.edu/search/Record/YPM-BC-021234

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Enheduanna_crater_EW0251543770G.map.jpg

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Enheduanna,_daughter_of_Sargon_of_Akkad.jpg

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Disk_of_Enheduanna_(2).jpg

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seal_of_Inanna,_2350-2150_BCE.jpg

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tablet_describing_goddess_Inanna%27s_battle_with_the_mountain_Ebih,_Sumerian_-_Oriental_Institute_Museum,_University_of_Chicago_-_DSC07117.JPG

• https://artvee.com/dl/muse-and-poet#00